Ngộ độc: những việc phải làm và những việc tuyệt đối đừng làm

Ngộ độc hiếm khi xảy ra ở nơi có sẵn người biết việc. Nó xảy ra trong bếp, trong phòng tắm, ở góc sân sau giờ cơm — và người phát hiện đầu tiên gần như luôn là người thân, đang hoảng. Cái quyết định chất lượng vài phút đầu không phải kiến thức y khoa, mà là một danh sách ngắn đủ để bám vào khi đầu óc trống rỗng.

Bài này dựng khung chung cho mọi loại ngộ độc đường uống. Các bài sau trong chuyên mục đi sâu từng nhóm: thuốc, hoá chất gia dụng, thực phẩm, rượu, khí, thuốc trừ sâu.

Nhận ra ngộ độc khi không ai nói gì

Người lớn thường nói được chuyện gì đã xảy ra. Trẻ nhỏ và người lú lẫn thì không, nên phải đọc bằng dấu hiệu gián tiếp.

• Vỏ hộp, chai, vỉ thuốc mở nắp nằm gần chỗ người bệnh — đây là bằng chứng mạnh nhất, đừng dọn đi.
• Mùi lạ ở hơi thở hoặc quần áo: mùi xăng dầu, mùi hoá chất, mùi tỏi của một số thuốc trừ sâu.
• Vết bỏng quanh miệng, môi sưng đỏ — dấu hiệu chất ăn mòn.
• Nôn đột ngột, đau bụng dữ dội ở người vừa còn khoẻ mạnh.
• Lơ mơ, nói lẫn, đi loạng choạng không giải thích được.
• Đồng tử co nhỏ bất thường hoặc giãn to bất thường ở hai bên như nhau.

Việc đầu tiên: giữ cho người đó thở được

Mọi thứ khác đều xếp sau đường thở. Một người ngộ độc chết vì tắc đường thở nhanh hơn nhiều so với chết vì chính chất độc.

• Còn tỉnh, nói chuyện được — cho ngồi, đừng bắt nằm ngửa.
• Lơ mơ nhưng còn thở — đặt nằm nghiêng an toàn, mặt hơi cúi xuống để nếu nôn thì chất nôn chảy ra ngoài chứ không chảy vào phổi.
• Không phản ứng, không thở bình thường — gọi cấp cứu và ép tim ngay.

Gọi cấp cứu và nói gì cho đủ

Gọi 115. Trong lúc chờ máy, sắp sẵn trong đầu bốn thông tin.

1. Chất gì — đọc nguyên tên trên vỏ hộp, đừng diễn giải.
2. Bao nhiêu và từ lúc nào — ước lượng cũng được, nói rõ là ước lượng.
3. Người bệnh bao nhiêu tuổi, nặng khoảng bao nhiêu, có bệnh nền gì không.
4. Hiện tỉnh hay lơ mơ, có nôn chưa, có co giật không.

Ba việc dân gian phải bỏ hẳn

Ba việc dưới đây từng có trong sách cũ hoặc vẫn truyền miệng, và cả ba đều đã được chứng minh là làm hại nhiều hơn giúp.

• Móc họng gây nôn. Với chất ăn mòn, nôn ra là bỏng thực quản lần thứ hai. Với xăng dầu, nôn là mở đường cho dung môi tràn vào phổi. Với người lơ mơ, nôn là nguy cơ sặc.
• Cho uống thứ gì đó để trung hoà. Không có thứ gì trong bếp là thuốc giải. Trộn axit với kiềm trong dạ dày sinh nhiệt, làm tổn thương nặng thêm.
• Cho uống than hoạt hoặc thuốc giải tự mua. Than hoạt có chỉ định hẹp, sai thời điểm hoặc sai loại chất là vô ích, còn với người lơ mơ thì nguy hiểm vì dễ hít vào phổi. Đây là quyết định của nhân viên y tế.

Nếu chất độc dính ngoài da hoặc vào mắt

Đường vào không phải lúc nào cũng là miệng.

• Dính da: cởi bỏ quần áo nhiễm bẩn, xả nước sạch liên tục ít nhất 15–20 phút. Người xả nước nên đeo găng nếu có.
• Vào mắt: xả nước sạch hoặc nước muối sinh lý liên tục 15–20 phút, mở mi mắt ra cho nước chảy qua. Đừng dụi, đừng nhỏ thuốc gì khác.
• Hít phải hơi: đưa ra chỗ thoáng ngay, mở cửa, và người vào cứu phải tự bảo vệ mình trước.

Giữ nguyên hiện trường một chút

Phản xạ tự nhiên là dọn dẹp cho gọn. Hãy nén lại vài phút.

• Giữ vỏ hộp, chai, vỉ thuốc, phần thức ăn còn lại — mang tất cả đi viện.
• Nếu người bệnh nôn, giữ lại một ít chất nôn trong túi kín nếu làm được dễ dàng.
• Chụp ảnh nhãn sản phẩm bằng điện thoại, gồm cả mặt sau có thành phần.

Ghi lại mốc thời gian

Trí nhớ trong lúc hoảng rất kém. Gõ nhanh vào điện thoại vài dòng.

• Giờ ước tính người bệnh tiếp xúc với chất độc.
• Giờ xuất hiện triệu chứng đầu tiên.
• Giờ nôn, số lần nôn.
• Giờ gọi cấp cứu.

Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ

Cùng một lượng chất, trẻ chịu hậu quả nặng hơn nhiều vì thể trọng nhỏ. Với trẻ, ngưỡng đưa đi viện phải thấp hơn hẳn: chỉ cần nghi ngờ trẻ đã nuốt phải thứ gì đó là đi, đừng chờ có triệu chứng.

Người cao tuổi và người nhiều bệnh nền

Nhóm này thường uống nhiều loại thuốc cùng lúc, chức năng gan thận giảm, nên chất độc thải ra chậm hơn. Ngoài ra họ dễ uống nhầm vì mắt kém hoặc lẫn. Mang theo cả túi thuốc đang dùng khi đi viện.

Người có thai

Đừng suy nghĩ theo hướng "chờ xem sao cho đỡ ảnh hưởng thai". Ngộ độc ở mẹ nguy hiểm cho thai chính vì nó nguy hiểm cho mẹ. Đi viện sớm, báo rõ tuổi thai.

Khi nghi ngộ độc có chủ đích

Nếu hoàn cảnh gợi ý người bệnh cố ý uống, vẫn xử trí y hệt về mặt sơ cứu, nhưng thêm hai việc: không để người đó một mình, và cất các hộp thuốc còn lại trong nhà. Ở bệnh viện, hãy nói thật với bác sĩ — thông tin này đổi cả hướng điều trị lẫn hướng chăm sóc sau đó.

Nhiều người cùng có triệu chứng

Nếu hai người trở lên trong cùng một nhà, một bữa ăn hoặc một chỗ làm cùng có triệu chứng gần nhau, hãy nghĩ tới nguồn chung: thức ăn, nước, hoặc khí trong phòng. Trường hợp nghi khí thì mọi người phải ra ngoài trước đã, kể cả người chưa thấy khó chịu.

Vận chuyển tới viện thế nào

• Ưu tiên xe cấp cứu nếu người bệnh lơ mơ, co giật, khó thở hoặc nôn liên tục.
• Tự chở thì phải có người ngồi cạnh theo dõi, không để người bệnh ngồi ghế trước một mình.
• Mang theo túi nôn, khăn, và tất cả vỏ hộp.
• Đi thẳng, đừng ghé hiệu thuốc hỏi ý kiến giữa đường.

Tại sao "trông đã đỡ rồi" không có nghĩa là qua

Một số chất độc có giai đoạn yên lặng: người bệnh nôn xong thấy dễ chịu, nói cười bình thường, rồi vài giờ sau mới suy gan hoặc rối loạn nhịp tim. Đây là lý do quyết định đi viện không được dựa vào cảm giác chủ quan của người bệnh.

Cất chất độc cho đúng — việc làm trước khi có chuyện

• Không bao giờ chiết hoá chất sang chai nước uống. Đây là nguyên nhân của rất nhiều ca ngộ độc nặng ở cả trẻ em lẫn người lớn.
• Để nguyên nhãn gốc, để nguyên chai gốc.
• Cất trên cao hoặc trong tủ có khoá, tách khỏi khu để thực phẩm.
• Thuốc để trong hộp riêng, không để trên bàn ăn hay đầu giường trong tầm tay trẻ.
• Bỏ thuốc hết hạn định kỳ, đừng gom lại "để dành khi cần".

Một tủ thuốc gia đình nên có gì cho tình huống này

Rất ít. Nước sạch đủ nhiều để xả, găng tay dùng một lần, túi zip để giữ mẫu, đèn pin, và số điện thoại cấp cứu dán ở chỗ ai cũng thấy. Đừng tích trữ thuốc giải — dùng sai còn hại hơn không dùng.

Dạy người trong nhà một câu duy nhất

Trẻ con và người giúp việc chỉ cần nhớ một câu: thấy ai nuốt nhầm thứ gì thì gọi người lớn ngay, đừng giấu. Rất nhiều ca đến viện muộn chỉ vì đứa trẻ sợ bị mắng nên im lặng suốt mấy tiếng.

Tóm lại

Giữ đường thở, gọi cấp cứu, mang vỏ hộp theo, và đừng làm ba việc dân gian ở trên. Bốn dòng đó xử lý đúng được phần lớn tình huống ngộ độc trong những phút mà người nhà còn đang một mình.

Câu hỏi thường gặp