Ở Việt Nam, rượu là thứ người ta ít coi là chất độc, dù nó đứng đầu danh sách chất gây ngộ độc ở người trưởng thành. Vấn đề nằm ở chỗ ranh giới giữa "say bình thường" và "ngộ độc phải đi viện" bị lấp đi bởi sự quen thuộc: ai cũng từng thấy người say nên ai cũng nghĩ mình biết xử lý.
Say và ngộ độc — phân biệt bằng cái gì
Không phân biệt bằng số ly uống, vì sức chịu của mỗi người khác nhau. Phân biệt bằng mức độ ý thức và hô hấp.
- Say: nói nhiều, đi loạng choạng, nhưng gọi là đáp, tự đi được, tự nôn được.
- Ngộ độc: gọi không tỉnh hẳn hoặc không đáp, thở chậm hoặc thở nông, nôn mà không tự quay đầu được, da lạnh tái, co giật.
Vì sao người say ngủ một mình là nguy hiểm
Rượu ức chế phản xạ ho và phản xạ nuốt. Người bình thường nôn trong lúc ngủ sẽ tự tỉnh và quay đầu; người say thì không. Chất nôn đi vào phổi gây sặc và viêm phổi hít, và tình huống này xảy ra trong im lặng — người nằm phòng bên không nghe thấy gì.
Đây là lý do câu "để nó ngủ cho tỉnh" là câu nguy hiểm nhất trong nhóm này.
Chăm người say tại nhà cho đúng
- Đặt nằm nghiêng, một tay kê dưới đầu, chân trên co lại để giữ tư thế.
- Nới cổ áo, thắt lưng.
- Đắp chăn khô, giữ phòng ấm và kín gió.
- Có người ở cạnh, kiểm tra mỗi 15–30 phút xem còn gọi có đáp không.
- Còn tỉnh thì cho uống nước lọc từng ngụm; lơ mơ thì không cho uống gì.
- Nếu nôn, giữ nguyên tư thế nghiêng, lau miệng, đừng đỡ ngồi dậy đột ngột.
Những việc đừng làm
- Đừng tắm nước lạnh hay dội nước cho tỉnh. Rượu đã làm mất nhiệt, thêm nước lạnh là hạ thân nhiệt.
- Đừng móc họng gây nôn cho người đang lơ mơ.
- Đừng ép uống cà phê đặc — cà phê không làm tỉnh rượu, chỉ làm người say tưởng mình tỉnh.
- Đừng cho uống thêm rượu "để giải" — không có cơ sở nào cho việc này.
- Đừng để nằm sấp mặt xuống gối.
- Đừng cho lái xe kể cả khi người đó khẳng định đã tỉnh.
Hạ đường huyết — nguy cơ bị bỏ sót
Rượu ngăn gan tạo đường, nhất là ở người uống mà không ăn. Người trẻ và người gầy dễ bị. Biểu hiện là vã mồ hôi lạnh, run, lú lẫn, thậm chí co giật — dễ bị hiểu nhầm là "say quá". Nếu người bệnh còn tỉnh hoàn toàn và nuốt được, có thể cho ăn nhẹ; nếu lơ mơ thì không đưa thức ăn vào miệng, phải đi viện.
Hạ thân nhiệt
Người say ngủ ngoài trời hoặc trong phòng lạnh mất nhiệt rất nhanh vì mạch ngoại vi giãn. Sờ thấy da lạnh, người run rồi hết run mà vẫn lạnh là dấu hiệu xấu. Đưa vào chỗ ấm, thay quần áo ướt, đắp chăn khô, và gọi cấp cứu nếu người đó lơ mơ.
Rượu pha cồn công nghiệp — nhóm hoàn toàn khác
Đây là loại ngộ độc nguy hiểm nhất trong nhóm rượu, và nó không nhận ra được bằng vị. Điểm đặc trưng là triệu chứng xuất hiện muộn, có khi tới hơn một ngày sau, và nặng dần trong khi người bệnh không còn say nữa.
- Rối loạn thị lực: nhìn mờ, thấy như có sương, thấy đốm, nặng thì mất thị lực.
- Thở nhanh và sâu dù không gắng sức.
- Đau đầu dữ dội, đau bụng, nôn nhiều.
- Lơ mơ, co giật ở giai đoạn muộn.
- Diễn biến xấu đi sau khi đã "tỉnh rượu".
Nghi ngờ là đi cấp cứu ngay, mang theo chai rượu đã uống. Đây là tình huống mà mỗi giờ chậm đều đổi thành di chứng vĩnh viễn.
Cách giảm rủi ro khi mua rượu
- Mua ở nơi có hoá đơn, nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng.
- Cảnh giác với rượu rót sẵn vào can, chai không nhãn, giá rẻ bất thường.
- Không uống rượu ngâm không rõ ngâm gì — nhiều ca ngộ độc đến từ củ, rễ, mật động vật trong bình ngâm.
- Không dùng cồn y tế hay cồn sát khuẩn pha uống trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
Khi nào gọi cấp cứu
- Gọi không đáp hoặc chỉ ú ớ.
- Thở chậm, thở ngắt quãng, tím môi.
- Co giật.
- Nôn ra máu.
- Da lạnh, tái, vã mồ hôi.
- Có chấn thương đầu do ngã trong lúc say.
- Bất kỳ dấu hiệu thị lực bất thường nào.
- Người bệnh là trẻ vị thành niên — trẻ chịu rượu kém hơn nhiều so với người lớn.
Ngã và chấn thương trong lúc say
Người say ngã đập đầu là tình huống rất hay gặp và rất hay bị bỏ qua, vì mọi biểu hiện đều bị quy cho rượu. Nếu có ngã, phải nói với bác sĩ. Lơ mơ tăng dần, nôn nhiều giờ sau, hai đồng tử không đều — những dấu hiệu này thuộc về chấn thương sọ não chứ không phải say.
Trẻ em uống nhầm rượu hoặc cồn
Trẻ nhỏ uống nhầm rượu, cồn sát khuẩn hay nước rửa tay khô là tình huống cấp cứu, kể cả lượng nhỏ, vì nguy cơ hạ đường huyết và hôn mê rất cao. Đi viện ngay, không chờ theo dõi.
Người có bệnh nền
Người bệnh gan, bệnh tim, tiểu đường đang dùng thuốc, hoặc đang dùng thuốc an thần thì phản ứng với rượu khác hẳn người khoẻ. Ngưỡng gọi cấp cứu ở nhóm này phải hạ xuống, và luôn nói rõ với bác sĩ những thuốc đang dùng.
Buổi sáng hôm sau
Mệt, đau đầu, buồn nôn là bình thường. Nhưng nếu sáng hôm sau xuất hiện nhìn mờ, thở nhanh, đau bụng dữ dội hoặc lơ mơ hơn chứ không tỉnh hơn, đó không phải dư âm cuộc nhậu — đi khám ngay.
Tóm lại
Đừng để người say ngủ một mình và đừng để nằm ngửa. Không tắm lạnh, không cà phê, không "giải" bằng rượu. Và ghi nhớ một nhóm dấu hiệu riêng: mọi rối loạn thị lực sau khi uống rượu đều là lý do đi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Người say nên để nằm ngủ cho tỉnh phải không?
Không nên để nằm một mình và nằm ngửa. Người say mất phản xạ bảo vệ đường thở, nôn trong lúc ngủ rất dễ sặc vào phổi. Hãy đặt nằm nghiêng, có người ở cạnh kiểm tra thường xuyên.
Dấu hiệu nào gợi ý rượu pha cồn công nghiệp?
Nhìn mờ, nhìn như có sương, mất thị lực, thở nhanh sâu, đau bụng dữ dội, hoặc tình trạng xấu đi sau nhiều giờ trong khi lượng rượu uống không nhiều. Đây là cấp cứu, đi viện ngay và mang theo chai rượu.
Có nên cho uống nước chanh hay thuốc giải rượu không?
Không có thứ gì làm rượu ra khỏi cơ thể nhanh hơn. Người còn tỉnh có thể uống nước lọc từng ngụm; người lơ mơ thì không cho uống gì vì nguy cơ sặc. Các loại "thuốc giải rượu" bán sẵn không thay được việc đi viện khi nặng.
Người say bị lạnh run thì ủ ấm thế nào?
Đắp chăn khô và đưa vào phòng kín gió. Không tắm nước lạnh cho tỉnh, không dội nước, không cho ra ngoài trời lạnh. Rượu làm giãn mạch nên cơ thể mất nhiệt nhanh hơn người thường.