Ngộ độc khí CO và khí than: cứu người mà không thành nạn nhân thứ hai

Trong tất cả các nhóm ngộ độc, khí CO là nhóm đặc biệt nhất ở hai điểm: nó tấn công nhiều người cùng lúc, và nó giết cả người vào cứu. Không màu, không mùi, không gây ho hay cay mắt — nạn nhân không có lý do gì để nghi ngờ cho tới lúc quá yếu để đứng dậy.

Ba nguồn thường gặp nhất

• Đốt than, củi trong phòng kín để sưởi hoặc để hơ sau sinh. Đây là nguyên nhân của nhiều ca thương tâm mỗi mùa lạnh.
• Máy phát điện chạy xăng đặt trong nhà, trong gara, dưới gầm cầu thang khi mất điện.
• Thiết bị đốt gas hỏng hoặc thiếu thông khí: bình nóng lạnh dùng gas trong nhà tắm kín, bếp gas dùng lâu trong phòng không có cửa thoáng.

Ngoài ra còn có xe nổ máy trong gara đóng kín và bếp nướng than dùng trong nhà hoặc trong lều.

Triệu chứng — đọc theo nhóm chứ không theo từng người

• Sớm: đau đầu âm ỉ vùng trán, chóng mặt, buồn nôn, mệt bất thường. Rất dễ nhầm với cảm cúm.
• Vừa: nôn, khó thở khi gắng sức, lú lẫn, nhìn mờ, yếu tay chân.
• Nặng: lơ mơ, co giật, bất tỉnh, rối loạn nhịp tim.

Dấu hiệu nhận biết mạnh nhất không nằm ở triệu chứng mà ở kiểu phân bố: nhiều người trong cùng một phòng cùng khó chịu, đỡ hơn khi ra ngoài, nặng lại khi vào. Chó mèo trong nhà cũng ủ rũ bất thường.

Vào cứu người thế nào để không thành nạn nhân

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Rất nhiều vụ có nạn nhân thứ hai và thứ ba chính là người nhà lao vào.

1. Đừng vào ngay. Mở toang mọi cửa từ bên ngoài trước.
2. Gọi 115 và gọi thêm người — không vào một mình.
3. Tắt nguồn sinh khí nếu tắt được từ ngoài: tắt máy phát điện, tắt gas.
4. Hít một hơi sâu ở ngoài rồi vào nhanh, kéo nạn nhân ra chứ không dừng lại sơ cứu trong phòng.
5. Đừng bật đèn, đừng bật quạt, đừng bật công tắc điện nào nếu có mùi gas — tia lửa gây cháy nổ.
6. Ra tới nơi thoáng mới bắt đầu sơ cứu.

Sơ cứu sau khi đã đưa ra ngoài

• Nới quần áo, để nằm nơi thoáng, đầu hơi cao nếu còn thở tốt.
• Còn thở nhưng lơ mơ: đặt nằm nghiêng an toàn.
• Không thở bình thường: ép tim ngay và duy trì tới khi xe cấp cứu tới.
• Giữ ấm bằng chăn khô.
• Không cho ăn uống gì khi người bệnh chưa tỉnh hoàn toàn.

Vì sao vẫn phải đi viện dù đã tỉnh

Khí CO gắn chặt vào hemoglobin và chiếm chỗ của oxy. Khi chỉ thở khí trời, phải rất nhiều giờ để đào thải; thở oxy tại cơ sở y tế rút ngắn thời gian đó đáng kể. Quan trọng hơn, nhóm này có thể xuất hiện di chứng thần kinh muộn sau vài tuần — giảm trí nhớ, thay đổi tính tình, rối loạn vận động — nên cần được ghi nhận và theo dõi.

Phụ nữ có thai và trẻ nhỏ

Hai nhóm này chịu ảnh hưởng nặng hơn với cùng mức phơi nhiễm. Thai nhi đặc biệt nhạy cảm vì khí CO qua được nhau thai. Có thai mà nghi phơi nhiễm khí CO thì đi viện ngay dù triệu chứng nhẹ.

Phòng ngừa — mấy quy tắc cứng

• Không đốt than, củi, bếp nướng trong nhà, kể cả để sưởi, kể cả có mở hé cửa.
• Không dùng bếp gas để sưởi ấm phòng.
• Máy phát điện luôn đặt ngoài trời, cách xa cửa sổ và cửa ra vào, không đặt trong gara dù cửa gara mở.
• Không nổ máy xe trong gara kín.
• Bình nóng lạnh dùng gas không lắp trong nhà tắm kín, phải có ống thoát khí ra ngoài và bảo dưỡng định kỳ.
• Bếp gas cần cửa thoáng khi nấu lâu; ngọn lửa chuyển vàng cam thay vì xanh là dấu hiệu cháy không hoàn toàn, cần kiểm tra.

Đầu báo khí CO — món rẻ, ít nhà có

Đầu báo khí CO là thiết bị nhỏ, gắn tường như đầu báo khói, kêu khi nồng độ vượt ngưỡng. Nhà có dùng gas, có bình nóng lạnh gas, hay nhà ống kín gió rất nên lắp một cái ở khu vực ngủ. Nhớ thay pin theo định kỳ — đầu báo hết pin là đầu báo không tồn tại.

Tình huống nhà ống và chung cư

Nhà ống Việt Nam thường kín ba mặt, chỉ thoáng ở mặt tiền. Khí tích ở tầng trong và phòng ngủ phía sau nhanh hơn nhiều so với nhà thoáng bốn mặt. Nếu thường xuyên thấy đau đầu vào buổi sáng và đỡ khi ra khỏi nhà, đừng chỉ nghĩ tới thiếu ngủ — hãy kiểm tra thiết bị đốt và thông gió.

Sau sinh và tục hơ than

Tục hơ than cho sản phụ và trẻ sơ sinh trong phòng kín là tình huống có nguy cơ cao nhất, vì kết hợp cả ba yếu tố: nguồn khí liên tục, phòng đóng kín để tránh gió, và hai người thuộc nhóm dễ tổn thương nhất nằm ngay cạnh nguồn. Muốn giữ ấm thì dùng điều hoà, máy sưởi điện, chăn và quần áo — không dùng lửa trong phòng.

Khói cháy nhà

Khói đám cháy chứa khí CO và nhiều khí độc khác. Người thoát khỏi đám cháy phải được đánh giá y tế kể cả khi không bỏng, đặc biệt khi có khàn tiếng, ho ra đờm đen, cháy lông mũi — những dấu hiệu gợi ý đường thở đã bị tổn thương.

Dạy cả nhà một phản xạ

Phản xạ cần dạy rất đơn giản: thấy có người gục trong phòng kín thì mở cửa và gọi người, đừng chạy vào. Câu này trái với bản năng, nên phải nói ra thành lời từ trước mới nhớ được vào đúng lúc.

Tóm lại

Nhiều người cùng đau đầu buồn nôn trong một phòng và đỡ khi ra ngoài — hãy nghĩ tới khí CO. Mở toang cửa trước, gọi người trước, kéo nạn nhân ra nơi thoáng rồi mới sơ cứu. Và đi viện kể cả khi mọi người đã tỉnh táo lại.

Câu hỏi thường gặp