Ngộ độc thực phẩm là loại ngộ độc mà gần như ai cũng gặp ít nhất một lần. Đa số tự khỏi trong vài ngày. Nhưng chính vì quen thuộc nên nó hay bị coi thường, và thứ thật sự gây nguy hiểm — mất nước — lại diễn ra âm thầm phía sau những triệu chứng ồn ào.
Triệu chứng thường gặp
- Buồn nôn, nôn.
- Đau quặn bụng.
- Tiêu chảy, có thể nhiều lần trong ngày.
- Sốt nhẹ, ớn lạnh.
- Mệt lả, đau đầu, đau cơ.
Vì sao mất nước mới là vấn đề
Nôn và tiêu chảy làm cơ thể mất cả nước lẫn muối khoáng. Người trẻ khoẻ chịu được vài ngày, nhưng trẻ nhỏ, người già và người có bệnh tim thận thì tụt rất nhanh. Phần lớn ca ngộ độc thức ăn phải nhập viện là vì mất nước chứ không phải vì bản thân vi khuẩn.
Dấu hiệu mất nước — đọc theo mức độ
- Nhẹ: khát, miệng khô, nước tiểu sẫm màu hơn thường ngày.
- Vừa: tiểu ít hẳn, chóng mặt khi đứng dậy, mệt nhiều, da kém đàn hồi.
- Nặng: gần như không tiểu, lơ mơ, mạch nhanh, tay chân lạnh, trẻ khóc không ra nước mắt, mắt trũng. Đây là mức phải tới viện.
Bù nước cho đúng
Nguyên tắc: uống ít một, uống liên tục, đừng đợi khát.
- Dung dịch bù điện giải pha đúng theo hướng dẫn trên gói — pha đặc hơn không tốt hơn, còn làm nặng thêm.
- Pha bằng nước đun sôi để nguội, đúng lượng nước ghi trên gói, không ước lượng bằng ca.
- Dùng trong 24 giờ, sau đó bỏ và pha mới.
- Uống từng ngụm nhỏ cách nhau vài phút nếu đang nôn nhiều.
- Nước lọc, nước cháo loãng, nước dừa đều bổ sung được, nhưng không thay hoàn toàn dung dịch bù điện giải khi tiêu chảy nhiều.
Những thứ nên tránh trong lúc đang bệnh
- Nước ngọt có ga và nước ép quá ngọt — đường cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn.
- Rượu bia, cà phê đặc.
- Sữa và đồ béo trong một hai ngày đầu nếu thấy khó tiêu.
- Đồ cay, nhiều dầu mỡ.
Ăn lại thế nào
Không cần nhịn dài. Khi đỡ nôn, bắt đầu bằng lượng nhỏ thức ăn dễ tiêu: cháo loãng, cơm nát, chuối, bánh mì, khoai luộc. Tăng dần theo cảm giác của mình. Với trẻ bú mẹ thì cứ bú bình thường, không ngưng.
Thuốc — chỗ dễ làm sai nhất
Đây là lúc nhiều người tự ra hiệu thuốc mua một nắm về uống. Hãy chậm lại.
- Thuốc cầm tiêu chảy không phù hợp khi có sốt cao hoặc phân có máu — hỏi dược sĩ trước.
- Kháng sinh không dùng cho mọi ca; phần lớn ngộ độc thức ăn không cần kháng sinh và dùng bừa còn kéo dài bệnh.
- Thuốc chống nôn chỉ dùng khi có chỉ định.
- Không tự tăng liều, không dùng đơn thuốc cũ của người khác.
Mọi liều lượng cụ thể phải do dược sĩ hoặc bác sĩ quyết định dựa trên tuổi, cân nặng và bệnh nền — không có con số chung áp cho tất cả.
Khi nào phải đi viện
- Nôn liên tục trên 24 giờ, không giữ được nước.
- Tiêu chảy kéo dài trên hai đến ba ngày không đỡ.
- Đi ngoài ra máu hoặc phân đen.
- Sốt cao liên tục.
- Đau bụng dữ dội khu trú một chỗ.
- Dấu hiệu mất nước nặng.
- Người bệnh là trẻ nhỏ, người trên 65 tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Nhóm dấu hiệu thần kinh — cấp cứu ngay
Nếu sau khi ăn xuất hiện nhìn đôi, sụp mi, nói khó, nuốt khó, yếu cơ lan dần, đây không phải ngộ độc thức ăn thông thường. Đi cấp cứu ngay và nói rõ đã ăn gì, đặc biệt là các loại đồ hộp, đồ muối, đồ lên men tự làm ở nhà.
Ngộ độc nấm, cá nóc và các món tự nhiên khác
Đừng áp dụng khung "tự khỏi" cho nhóm này. Nấm hái ngoài tự nhiên, cá nóc, mật cá, một số loại củ rừng có cơ chế gây độc hoàn toàn khác, và giai đoạn đầu có thể dễ chịu giả tạo. Nghi ngờ là đi viện ngay, mang theo phần còn lại của món ăn.
Khi nhiều người cùng bị
Nếu cả nhà hoặc cả bàn tiệc cùng có triệu chứng, đây là ngộ độc tập thể.
- Giữ lại phần thức ăn còn thừa trong tủ lạnh, đừng đổ đi.
- Ghi lại thực đơn và giờ ăn.
- Người nặng nhất đi viện trước, những người khác theo dõi sát.
- Báo cho nơi cung cấp thức ăn nếu là suất ăn tập thể hoặc hàng quán.
Chăm sóc trẻ bị ngộ độc thức ăn
- Bù nước là việc chính, làm sớm và làm đều.
- Trẻ bú mẹ: bú thêm cữ, mỗi cữ ngắn hơn.
- Theo dõi số lần đi tiểu — đây là thước đo dễ nhất tại nhà.
- Đi khám sớm hơn người lớn, đừng chờ đủ 24 giờ.
Chăm sóc người cao tuổi
Người già ít cảm thấy khát nên thường uống không đủ dù đang mất nước. Phải chủ động đưa nước theo giờ. Thêm nữa, nhiều người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc huyết áp — mất nước cộng với các thuốc này dễ gây tụt huyết áp và ngã. Báo bác sĩ về toàn bộ thuốc đang dùng.
Phòng ngừa trong bếp nhà
- Tách thớt và dao cho đồ sống và đồ chín.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi nấu và sau khi chạm đồ sống.
- Nấu chín kỹ, đặc biệt với thịt gia cầm, trứng và hải sản.
- Không để thức ăn ngoài nhiệt độ phòng quá lâu trong ngày nóng.
- Làm nguội nhanh rồi cất tủ lạnh, hâm lại thật nóng trước khi ăn.
- Không dùng lại dầu chiên nhiều lần.
- Nghi ngờ mùi hoặc màu bất thường thì bỏ, đừng tiếc.
Đồ ăn mang đi và đồ ăn đặt về
Thời gian vận chuyển là quãng dễ hỏng nhất. Đồ nóng nên ăn sớm, đồ lạnh nên cất tủ lạnh ngay. Suất ăn để trong cốp xe giữa trưa nắng vài tiếng là điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi.
Tóm lại
Bù nước đúng cách là phần điều trị quan trọng nhất tại nhà. Đừng vội uống thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa hỏi ý kiến nhân viên y tế. Và có ba nhóm tình huống phải đi ngay không bàn: dấu hiệu thần kinh, đi ngoài ra máu, và mất nước nặng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên uống thuốc cầm tiêu chảy ngay không?
Không nên tự ý, nhất là khi có sốt cao hoặc đi ngoài ra máu. Tiêu chảy là cách cơ thể tống tác nhân gây bệnh ra ngoài; chặn lại có thể làm bệnh nặng hơn. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng bất cứ thuốc nào.
Nôn nhiều quá, uống vào là nôn ra thì làm sao?
Uống từng ngụm rất nhỏ, cách nhau vài phút, thay vì uống cả cốc. Nếu vẫn không giữ được nước trong vài giờ, hoặc bắt đầu thấy chóng mặt, tiểu ít, thì cần đi khám để được truyền dịch.
Khi nào ngộ độc thức ăn là cấp cứu?
Khi có nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, yếu cơ lan xuống; khi đi ngoài ra máu, sốt cao liên tục; khi mất nước nặng; hoặc khi nhiều người cùng bữa ăn cùng có triệu chứng nặng. Những dấu hiệu này cần tới viện ngay.
Bao lâu sau ăn thì phát bệnh?
Rất thay đổi, từ vài giờ tới vài ngày tuỳ tác nhân. Vì vậy đừng loại trừ một bữa ăn chỉ vì nó đã qua lâu, và hãy kể cho bác sĩ nghe cả những gì đã ăn trong hai đến ba ngày trước.