Bong gân, trật khớp và căng cơ: phân biệt và xử trí ban đầu

Đây là nhóm chấn thương phổ biến nhất trong sinh hoạt hằng ngày.

Và cũng là nơi có một cách làm sai được truyền lại rất rộng: xoa dầu nóng ngay sau khi bị.

Phân biệt ba tình trạng

• Bong gân: tổn thương dây chằng quanh khớp.
• Căng cơ: tổn thương cơ hoặc gân.
• Trật khớp: hai đầu xương lệch khỏi vị trí bình thường.
• Trật khớp là nặng nhất và cần đi khám ngay.

Xử trí bốn bước trong hai ngày đầu

• Nghỉ, không dùng vùng bị thương.
• Chườm lạnh.
• Băng ép vừa phải.
• Kê cao hơn tim.
• Bốn việc này làm càng sớm càng tốt.

Chườm lạnh đúng cách

• Bọc đá trong khăn, không áp trực tiếp lên da.
• Chườm mười lăm tới hai mươi phút.
• Nghỉ ít nhất một giờ rồi mới chườm tiếp.
• Lặp lại nhiều lần trong hai ngày đầu.
• Không chườm khi đang ngủ.
• Không chườm quá lâu vì có thể gây bỏng lạnh.

Vì sao không xoa dầu nóng ngay

• Nóng làm giãn mạch máu.
• Máu chảy vào mô nhiều hơn.
• Sưng và bầm nặng hơn.
• Đau tăng sau vài giờ.
• Xoa bóp mạnh còn làm rách thêm mô đang tổn thương.
• Đây là sai lầm rất phổ biến ở Việt Nam.

Khi nào mới dùng nóng

• Sau khoảng hai tới ba ngày, khi hết sưng cấp.
• Khi mục tiêu chuyển sang làm mềm cơ và tăng tuần hoàn.
• Hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên nếu không chắc.
• Nguyên tắc đơn giản: lạnh trước, nóng sau.

Băng ép

• Dùng băng thun quấn từ dưới lên trên.
• Vừa chặt, không quá siết.
• Kiểm tra đầu chi có tê hoặc tím không.
• Nới ra khi đi ngủ.
• Mục tiêu là giảm sưng, không phải cố định cứng.

Kê cao

• Nâng vùng bị thương cao hơn tim.
• Kê gối dưới chân khi nằm.
• Treo tay bằng khăn khi ngồi.
• Giữ càng lâu càng tốt trong hai ngày đầu.
• Đây là biện pháp đơn giản mà hiệu quả.

Trật khớp

• Khớp biến dạng rõ, đau dữ dội.
• Không cử động được.
• Không tự nắn lại.
• Cố định ở tư thế đang có.
• Chườm lạnh và đi khám ngay.
• Trật khớp vai và khớp gối hay gặp nhất.

Vì sao không tự nắn trật khớp

• Có thể kèm gãy xương mà bạn không biết.
• Nắn sai làm tổn thương thêm sụn và dây chằng.
• Có thể chèn ép mạch máu và thần kinh.
• Bác sĩ nắn sau khi đã chụp phim.
• Nắn dân gian là nguyên nhân của nhiều di chứng.

Khi nào đi khám

• Không chịu được lực lên chân bị thương.
• Khớp biến dạng hoặc lỏng lẻo bất thường.
• Tê bì hoặc mất cảm giác đầu chi.
• Nghe tiếng rắc lúc bị thương.
• Sưng rất nhanh và nhiều.
• Đau không giảm sau vài ngày.

Bong gân cổ chân

• Hay gặp nhất trong các loại bong gân.
• Thường do lật bàn chân vào trong.
• Chườm lạnh, băng ép, kê cao ngay.
• Không đi lại nhiều trong ngày đầu.
• Đi khám nếu không đứng được trên chân đó.

Về thuốc giảm đau

• Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại phù hợp.
• Không tự dùng thuốc của người khác.
• Nói rõ bạn đang dùng thuốc gì khác.
• Không dùng thuốc để cố chịu đau mà tiếp tục vận động.
• Đau là tín hiệu cần nghỉ.

Quay lại vận động

• Bắt đầu nhẹ khi đã hết đau khi nghỉ.
• Tăng dần, không quay lại cường độ cũ ngay.
• Nếu đau lại thì lùi lại mức trước.
• Quay lại quá sớm là nguyên nhân hàng đầu gây tái chấn thương.
• Hỏi bác sĩ về bài tập phục hồi nếu chấn thương nặng.

Sưng nhiều những giờ đầu

• Sưng thường tăng dần trong hai mươi bốn giờ đầu.
• Đó là diễn biến bình thường nếu bạn đã xử trí đúng.
• Nhưng sưng rất nhanh trong vài phút thì đáng lo hơn.
• Kèm tê bì hoặc đau dữ dội tăng dần cũng vậy.
• Những trường hợp đó cần đi khám ngay.

Phục hồi chức năng

• Với bong gân nặng, tập phục hồi rất quan trọng.
• Giúp khớp vững trở lại.
• Giảm nguy cơ bong gân tái phát.
• Hỏi bác sĩ về chương trình phù hợp.
• Bỏ giai đoạn này là lý do nhiều người bị lại nhiều lần.

Đừng cố chịu đau mà tiếp tục

• Nhiều người cố đá nốt trận, đi nốt quãng đường.
• Tổn thương nhẹ dễ thành nặng vì điều đó.
• Dừng ngay khi bị là cách hồi phục nhanh nhất.
• Nói với huấn luyện viên hoặc người đi cùng.
• Đau là tín hiệu, không phải thứ để vượt qua.

Phòng ngừa

• Khởi động trước khi vận động.
• Giày phù hợp, vừa chân.
• Tăng cường độ tập từ từ.
• Tập sức mạnh và thăng bằng.
• Chú ý mặt sân, mặt đường.

Điều cần nhớ

Ba ý:

1. Lạnh trước, nóng sau — không xoa dầu nóng trong hai ngày đầu.
2. Không tự nắn trật khớp, vì có thể kèm gãy xương mà bạn không biết.
3. Quay lại vận động từ từ; vội vàng là nguyên nhân hàng đầu gây tái chấn thương.

Câu hỏi thường gặp