Khi thấy tay chân ai đó biến dạng, phản xạ đầu tiên của nhiều người là muốn nắn lại cho thẳng.
Đó là việc nguy hiểm nhất bạn có thể làm.
Dấu hiệu nghi gãy xương
- Đau dữ dội tại một điểm.
- Sưng nhanh.
- Biến dạng, chi cong bất thường.
- Không chịu được lực, không cử động được.
- Nghe tiếng rắc lúc bị thương.
- Bầm tím lan nhanh.
- Nhưng chỉ chụp phim mới khẳng định được.
Nguyên tắc: giữ nguyên
- Cố định ở đúng tư thế đang có.
- Không kéo, không nắn, không xoay cho thẳng.
- Không cố đẩy xương vào nếu lộ ra ngoài.
- Không cho người bị thương đi lại hoặc chịu lực.
- Việc của bạn là giữ yên cho tới khi tới bệnh viện.
Vì sao không nắn chỉnh
- Đầu xương gãy rất sắc.
- Có thể cắt vào mạch máu và thần kinh.
- Gây chảy máu trong.
- Có thể biến gãy kín thành gãy hở.
- Gây đau dữ dội và sốc.
- Bác sĩ nắn chỉnh có thuốc giảm đau và có phim chụp.
Không bó thuốc, không đắp lá
- Đây là cách làm vẫn còn phổ biến và gây hại thật.
- Không làm xương liền nhanh hơn.
- Làm chậm việc điều trị đúng.
- Có thể gây tổn thương da và nhiễm trùng.
- Xương liền lệch thì sau này rất khó sửa.
- Đi chụp phim trước đã, rồi mới tính.
Cách cố định
- Giữ nguyên tư thế đang có.
- Độn vải mềm quanh chỗ nghi gãy.
- Đặt nẹp qua khớp phía trên và khớp phía dưới.
- Buộc cố định, vừa chặt để không xê dịch.
- Không buộc ngay trên chỗ gãy.
- Kiểm tra đầu chi sau khi buộc.
Dùng gì làm nẹp
- Tấm bìa cứng gấp lại.
- Thanh gỗ, tờ báo cuộn chặt.
- Với tay có thể dùng chính thân người làm điểm tựa.
- Với chân có thể buộc vào chân lành.
- Luôn độn vải mềm giữa nẹp và da.
Kiểm tra đầu chi sau khi buộc
- Ngón tay hoặc ngón chân có hồng không.
- Có ấm không.
- Người bị thương có cảm giác không.
- Nếu tím, lạnh, tê thì nới lỏng ngay.
- Kiểm tra lại sau mỗi mười lăm phút.
Chườm lạnh
- Giúp giảm sưng và giảm đau.
- Bọc đá trong khăn, không áp trực tiếp lên da.
- Chườm khoảng mười lăm tới hai mươi phút.
- Nghỉ rồi mới chườm tiếp.
- Không chườm lên vết thương hở.
Kê cao
- Nâng chi bị thương cao hơn tim nếu làm được nhẹ nhàng.
- Giúp giảm sưng.
- Không làm nếu gây đau tăng.
- Không cố nâng nếu nghi gãy xương lớn.
Gãy hở
- Là khi có vết thương thông với ổ gãy hoặc xương lộ ra.
- Nguy cơ nhiễm trùng rất cao.
- Che vết thương bằng gạc sạch.
- Cầm máu bằng ép quanh, không ép lên xương lộ.
- Không rửa, không đẩy xương vào.
- Gọi cấp cứu ngay.
Khi nào gọi cấp cứu
- Nghi gãy xương lớn: đùi, chậu, cột sống.
- Gãy hở.
- Biến dạng rõ.
- Đầu chi tím, lạnh, mất cảm giác.
- Chảy máu nhiều.
- Sau tai nạn mạnh hoặc ngã cao.
- Người bị thương lơ mơ hoặc tái nhợt.
Nghi chấn thương cột sống
- Không di chuyển người bị thương.
- Giữ đầu và cổ thẳng hàng với thân.
- Gọi cấp cứu và chờ.
- Chỉ di chuyển nếu hiện trường nguy hiểm.
- Nếu buộc phải thì cần nhiều người cùng làm, giữ thẳng trục.
Dấu hiệu nghi chấn thương cột sống
- Đau vùng cổ hoặc lưng sau chấn thương.
- Tê hoặc yếu tay chân.
- Không cử động được.
- Mất kiểm soát tiểu tiện.
- Sau tai nạn giao thông hoặc ngã cao.
- Khi không chắc thì cứ coi như có.
Không tự chở đi nếu nặng
- Gọi cấp cứu để họ cố định đúng cách.
- Di chuyển sai có thể làm tổn thương nặng thêm.
- Nhất là với cột sống và gãy xương lớn.
- Xe máy tuyệt đối không phù hợp để chở người gãy xương.
Trong lúc chờ
- Giữ người bị thương yên và ấm.
- Không cho ăn uống vì có thể cần phẫu thuật.
- Trấn an, nói chuyện.
- Theo dõi mức độ tỉnh táo.
- Ghi lại giờ xảy ra và diễn biến.
Với trẻ em
- Trẻ có thể vẫn cử động dù có gãy xương.
- Đừng kết luận không gãy vì trẻ còn nhúc nhích được.
- Trẻ không nói rõ được chỗ đau.
- Quan sát trẻ có tránh dùng một bên không.
- Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Với người cao tuổi
- Ngã nhẹ cũng có thể gãy xương do loãng xương.
- Gãy cổ xương đùi rất hay gặp sau ngã.
- Dấu hiệu là đau háng, không đứng dậy được, chân xoay ngoài.
- Không cố đỡ họ đứng dậy.
- Gọi cấp cứu.
Điều cần nhớ
Ba ý:
- Cố định ở nguyên tư thế đang có — tuyệt đối không nắn chỉnh.
- Không bó thuốc, không đắp lá; đi chụp phim trước đã.
- Nghi chấn thương cột sống thì không di chuyển, gọi cấp cứu và chờ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nắn lại xương gãy không?
Tuyệt đối không. Nắn chỉnh có thể làm tổn thương mạch máu và thần kinh, gây chảy máu và đau dữ dội; việc của người sơ cứu là cố định ở nguyên tư thế đang có.
Làm sao biết là gãy xương?
Đau dữ dội, sưng nhanh, biến dạng, không chịu được lực, nghe tiếng rắc lúc bị thương, hoặc thấy xương lộ ra; nhưng chỉ chụp phim mới khẳng định được.
Cố định như thế nào?
Giữ nguyên tư thế, độn vải mềm, nẹp qua khớp trên và khớp dưới chỗ nghi gãy, buộc vừa chặt và kiểm tra đầu chi sau khi buộc.
Gãy hở thì xử trí ra sao?
Che vết thương bằng gạc sạch, cầm máu bằng ép quanh chứ không ép lên xương lộ, không đẩy xương vào, và gọi cấp cứu ngay.